Od pobłażania do szacunku. O zmianach konceptu tolerancja w polskiej lingwokulturze (w świetle danych leksykograficznych)

Marta Nowosad-Bakalarczyk

Streszczenie w języku polskim


Przedmiotem artykułu jest rekonstrukcja językowo-kulturowego obrazu tolerancji w polszczyźnie na podstawie danych systemowych (leksykograficznych). Autorka, stosując metodologię lubelskiej szkoły etnolingwistycznej, analizuje ewolucję konceptu od połowy XIX wieku (SWil) do współczesności (WSJP PAN). Analiza diachroniczna pozwala uchwycić proces przechodzenia od pierwotnego, wysiłkowego znaczenia znoszenia ciężaru (zgodnego z łacińską etymologią tolero), przez model pobłażania dla innowierców, aż po współczesną nobilitację pojęcia jako wysokiej wartości etycznej utożsamianej z poszanowaniem inności. Badanie ujawnia trwałe pęknięcie wewnątrz konceptu: dychotomię między dodatnio wartościowaną postawą (tolerancyjność) a ambiwalentną czynnością (tolerowanie), która koduje asymetrię relacji oraz bierność wobec zjawisk negatywnych.

Słowa kluczowe


tolerancja; językowy obraz świata; definicja kognitywna; leksykografia; wartości

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Bartmiński Jerzy, 1988, Definicja kognitywna jako narzędzie opisu konotacji słowa, [w:] Konotacja, red. Jerzy Bartmiński, Lublin: Wydawnictwo UMCS, s. 169–183.

Bartmiński Jerzy, 1991, Projekt i założenia ogólne słownika aksjologicznego, [w:] Język a kultura, t. 2: Zagadnienia leksykalne i aksjologiczne, red. Jerzy Bartmiński, Jadwiga Puzynina, Wrocław: Wiedza o Kulturze, s. 197–209.

Bartmiński Jerzy, 1998, Podstawy lingwistycznych badań nad stereotypem – na przykładzie stereotypu ‘matki’, [w:] Język a kultura, t. 12: Stereotyp jako przedmiot lingwistyki. Teoria, metodologia, analizy empiryczne, red. Janusz Anusiewicz, Jerzy Bartmiński, Wrocław: Towarzystwo Przyjaciół Polonistyki Wrocławskiej, s. 63–83.

Bartmiński Jerzy, 2006a, Językowe podstawy obrazu świata, Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Bartmiński Jerzy, 2006b, Zmiany rozumienia nazw wartości w okresie transformacji ustrojowej w Polsce, [w:] Język – wartości – polityka. Zmiany rozumienia nazw wartości w okresie transformacji ustrojowej w Polsce. Raport z badań empirycznych, red. Jerzy Bartmiński, Lublin: Wydawnictwo UMCS, s. 8–35.

Bartmiński Jerzy, 2009, Aspects of Cognitive Ethnolinguistics, ed. by Jörg Zinken, London: Equinox.

Bartmiński Jerzy, 2015, „Leksykon aksjologiczny Słowian i ich sąsiadów” – co zawiera, na jakich zasadach się opiera, dla kogo jest przeznaczony?, [w:] Leksykon aksjologiczny Słowian i ich sąsiadów, red. nacz. Jerzego Bartmiński. Tom 1: Dom, red. Jerzy Bartmiński, Iwona Bielińska-Gardziel, Beata Żywicka, Lublin: Wydawnictwo UMCS, s. 7–13

Bartmiński Jerzy, Grzeszczak Monika, 2014, Jak rekonstruować kanon wartości narodowych i europejskich?, „Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury” 26, s. 21–44. DOI: http://dx.doi.org/10.17951/et.2014.26.21.

CBOS: Oceny zmian w różnych wymiarach życia społecznego i politycznego w Polsce po roku 1989, Komunikat z badań nr 62/2014, Warszawa, maj 2014.

Dróżdż-Łuszczyk Katarzyna, 2013, Wobec bliźniego. Pojęcia ‘postawa’, ‘tolerancja’, ‘obojętność’ w analizie semantycznej, Warszawa: Wydział Polonistyki UW, BEL Studio Sp. z o.o.

Fleischer Michael, 2003, Stabilność polskiej symboliki kolektywnej, [w:] Język w kręgu wartości. Studia semantyczne, red. Jerzy Bartmiński, Lublin: Wydawnictwo UMCS, s. 107–143.

Grabowski Marian, 1993, Trzy mowy przeciw tolerancji, „Znak” XLV, nr 457 (6), s. 37–47.

Habrajska Grażyna, 1998, Profilowanie pojęcia tolerancja w definicjach formułowanych przez kandydatów na studia polonistyczne UŁ w roku 1995, [w:] Profilowanie w języku i w tekście, red. Jerzy Bartmiński, Ryszard Tokarski, Lublin: Wydawnictwo UMCS, s. 305–322.

Jedliński Ryszard, 2000, Językowy obraz świata wartości w wypowiedziach uczniów kończących szkołę podstawową, Kraków: Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej.

Karwatowska Małgorzata, 1997/1998, Tolerancja w definicjach uczniowskich, „Język Polski w Szkole Średniej”, z. 4, s. 56–61.

Karwatowska Małgorzata, 2010, O tolerancji, [w:] tejże Uczeń w świecie wartości, Lublin: Wydawnictwo UMCS, s. 53–68.

Kołakowski Leszek, 1997, Mini wykłady o maxi sprawach, Kraków: Wydawnictwo „Znak”.

Korolko Mirosław, 1974, Klejnot swobodnego sumienia. Polemika wokół konfederacji warszawskiej w latach 1573-1658, Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX.

LASiS – Leksykon aksjologiczny Słowian i ich sąsiadów, red. naczel. Jerzy Bartmiński,

T. 1: Dom, red. Jerzy Bartmiński, Iwona Bielińska-Gardziel, Beata Żywicka, Lublin: Wydawnictwo UMCS 2015.

T. 2: Europa, red. Wojciech Chlebda, Lublin–Opole: Wydawnictwo UMCS 2018.

T. 3: Praca, red. Jerzy Bartmiński, Małgorzata Brzozowska, Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska, Lublin: Wydawnictwo UMCS 2016.

T. 4: Wolność, red. Maciej Abramowicz, Jerzy Bartmiński, Lublin–Warszawa: Wydawnictwo UMCS 2019.

T. 5: Honor, red. Petar Sotirov, Dejan Ajdačić, Lublin: Wydawnictwo UMCS 2017.

T. 6: Rodzina, red. Dorota Pazio-Wlazłowska, Lublin–Warszawa: Wydawnictwo UMCS, Instytut Slawistyki PAN, Fundacja Slawistyczna 2025.

T. 7: Demokracja, red. Jerzy Bartmiński, Monika Grzeszczak, Alena Rudenka, Lublin–Warszawa: Wydawnictwo UMCS, Instytut Slawistyki PAN, Fundacja Slawistyczna 2024.

T. 8: Zdrowie, red. Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska, Ałła Kozhinowa, Joanna Szadura, Lublin: Wydawnictwo UMCS 2026.

Legutko Ryszard, 1993, O tolerancji, „Znak” XLV, nr 457 (6), s. 16–36.

Locke John, 1963, List o tolerancji, tłum. Leon Joachimowicz, przedmowa Raymond Kibansky, redakcja wyd. polskiego Zbigniew Ogonowski, Kraków: PWN.

Niebrzegowska-Bartmińska Stanisława, 2017, Jakie dane są relewantne etnolingwistycznie?, „Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury” 29, s. 11–29. DOI: 10.17951/et.2017.29.11.

Niebrzegowska-Bartmińska Stanisława, 2020, Definiowanie i profilowanie pojęć w (etno)lingwistyce, Lublin: Wydawnictwo UMCS.

Ogonowski Zbigniew, 1958, Z zagadnień tolerancji w Polsce w XVII wieku, Warszawa: PWN.

Pisarek Walery, 2002, Polskie słowa sztandarowe i ich publiczność, Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych Universitas.

Puzynina Jadwiga, 1992, Język wartości, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Schillebeeckx Edward, 1993, Teologiczne podstawy tolerancji, tłum. Maria Tarnowska, „Znak” XLV, nr 457 (6), s. 10–15.

Sokólska Urszula, 2021, Słowo tolerancja w ujęciu leksykograficznym, [w:] Nie/porozumienie, nie/tolerancja, w(y)kluczenie w języku i kulturze, red. Artur Rejter, Katarzyna Sujkowska-Sobisz, Wioletta Wilczek, Ewa Biłas-Pleszak, Katowice: Wydawnictwo UŚ, s. 25–39.

Świeżawski Stefan, 1993, O właściwe rozumienie tolerancji, „Znak” XLV, nr 457 (6), s. 4–9.

Tazbir Janusz, 1967/2009, Państwo bez stosów, wyd. 3, Warszawa: Wydawnictwo ISKRY.

Tazbir Janusz, 1973, Dzieje polskiej tolerancji, Warszawa: Wydawnictwo Interpress.

Wolter, 1956, Traktat o tolerancji (napisany z powodu śmierci Jana Calasa), przeł. Zdzisław Ryłko i Adolf Sowiński, posłowiem i przypisami opatrzył Zdzisław Ryłko, Warszawa: PIW.

Żywicka Beata, 1999/2000, Czy Polacy są tolerancyjni? Tolerancja w świadomości językowej młodzieży lubelskiej w świetle badań ankietowych w 1997 roku, "Język Polski w Szkole IV–VI”, nr 3, s. 85–96.

Żywicka Beata, 2005, Tolerancja i nietolerancja we współczesnym języku prasy, [w:] Język a kultura, t. 17: Życzliwość i agresja w języku i kulturze, red. Anna Dąbrowska, Alicja Nowakowska, Wrocław: Wydawnictwo UWr, s. 219–129.




DOI: http://dx.doi.org/10.17951/et.2026.38.215
Data publikacji: 2026-10-08 20:42:20
Data złożenia artykułu: 2026-03-15 13:54:41


Statystyki


Widoczność abstraktów - 0
Pobrania artykułów (od 2020-06-17) - PDF - 0

Wskaźniki



Odwołania zewnętrzne

  • Brak odwołań zewnętrznych


Prawa autorskie (c) 2026 Marta Nowosad-Bakalarczyk

Creative Commons License
Powyższa praca jest udostępniana na lcencji Creative Commons Attribution 4.0 International License.