Prawne aspekty ochrony cmentarzy żydowskich – studium przypadku cmentarza w Mielniku nad Bugiem

Monika Maria Nestorowicz

Streszczenie w języku polskim


Celem artykułu jest przedstawienie historii oraz aktualnej sytuacji prawnej cmentarzy ży dowskich w Polsce. Autorka omawia najczęściej stosowane instrumenty ochrony tych obiektów, wska zując jednocześnie na ograniczenia i trudności związane z ich praktycznym funkcjonowaniem. Dla zobrazowania omawianych zagadnień autorka prezentuje studium przypadku cmentarza żydowskiego w Mielniku nad Bugiem (województwo podlaskie, powiat siemiatycki), którym obecnie się zajmuje za równo w wymiarze badawczym, jak i ochronnym. Historia jego destrukcji, obejmująca okres II wojny światowej oraz lata powojenne, ma charakter reprezentatywny i wpisuje się w szerszy kontekst losów tego typu zabytków na terenie Polski.

Słowa kluczowe


cmentarze żydowskie; Mielnik nad Bugiem; Żydzi; Polska; ochrona zabytków; dzie dzictwo kulturowe

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Źródła

Archiwalia

Narodowy Instytut Dziedzictwa: Karta cmentarza, oprac. J. Kotyńska, IX 1983 r., nr 0178.

Akty Normatywne

Dekret z dnia 2 marca 1945 r. o majątkach opuszczonych i porzuconych (Dz.U. 1945 Nr 9 poz. 44 i 45).

Ustawa z dnia 20 lutego 1997 r. o stosunku Państwa do gmin wyznaniowych żydowskich w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. 1997 Nr 41 poz. 251, art. 22–23).

Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. 1997 Nr 115, poz. 741, art. 13).

Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz.U. 2003 Nr 162 poz. 1568).

Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz.U. 2003 Nr 162 poz. 1568, art. 6, art. 26 i art. 108).

Ustawa z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (Dz.U. 2003 Nr 80 poz. 717, art. 13 i art. 14).

Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Art. 262 Kodeksu Karnego (Dz.U. 1997 Nr 88 poz. 553).

Źródła oralne:

Relacja p.A.B, z 21.07.2025, Mielnik

Relacja XY, 22.07.2023, Mielnik

Piśmiennictwo:

Baliński M., Lipiński T., Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym opisana, Warszawa 1845.

Bednarek M., Sytuacja prawna cmentarzy żydowskich w Polsce 1944–2019, Kraków–Budapeszt–Syrakuzy 2020.

Bielawski K., Zagłada cmentarzy żydowskich, Warszawa 2020.

Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933–1945 t. II, cz. A, red. M. Dean, Bloomington 2012.

Guldon Z. Ludność żydowska w miastach województwa podlaskiego w końcu XVIII wieku, „Studia Podlaskie” 1989, t. 2.

Klimowicz T., Sygowski P., Tarajko M., Trzciński A., Cmentarze żydowskie. Podręcznik dobrych praktyk w ochronie dziedzictwa lokalnego, Lublin 2017.

Leszczyński A., Z dziejów Żydów Podlasia, „Studia Podlaskie” 1989, t. 2.

Maroszek J., Rzemiosło w miastach podlaskich w XVI–XVIII, [w:] Maria Kwapień, Józef Maroszek, Andrzej Wyrobisz, Studia nad produkcją rzemieślniczą w Polsce (XIV–XVIII w.), t. LI, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1976.

Nieradko A., Problematyka ochrony prawnej cmentarzy żydowskich, [w:] Przestrzenie pamięci. Zabytkowe cmentarze we współczesnych kontekstach, red. A. Czerniawska, Warszawa 2024.

Raport na temat stanu cmentarzy żydowskich w Polsce. Badania, diagnoza, rekomendacje, Narodowy Instytut Dziedzictwa, Warszawa 2024.

Skorowidz miejscowości Rzeczpospolitej Polskiej opracowany na podstawie pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych, t. V, Województwo białostockie, Warszawa 1924.

Stankowski A., Weiser P., Demograficzne skutki Holocaustu, [w:] Następstwa zagłady Żydów. Polska 1944–2010, red. M. Adamczyk-Garbowska, F. Tych, Lublin 2012.

Sulimierski F., Walewski W., Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych ziem słowiańskich, t. VI, Warszawa 1880–1914. http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/ [dostęp: 17.07.2025].

Średzińska A., Miasta prywatne ziemi drohickiej i mielnickiej do końca XVIII wieku, Białystok 2011.

Netografia

Bielawski K., Cmentarze żydowskie.pl, http://cmentarze-zydowskie.pl/mielnik_zydzi.htm?fbclid=IwAR3UiKIH1QNbQREZQ8vbnJFDR2-UkxrJrwB33BSEbJiiZZmBaveNhMmXoEE [dostęp: 22.08.2025].

Cmentarz żydowski zaorany. Właścicielka twierdzi, że nie wiedziała. „To był las, jeden wielki chaszcz”, TVN24, 2.09.2017, https://tvn24.pl/trojmiasto/maszewo-zniszczyla-cmentarz-twierdzi-ze-o-nim-nie-wiedziala-ra769421-ls2485903 [dostęp: 20.08.2025].

Dewastacja cmentarza żydowskiego. Na podstawie nagrań wskazali trzech chłopców, „wybryk chuligański”, TVN24, 28.06.2021, https://tvn24.pl/katowice/bielsko-biala-zniszczyli-67-nagrobkow-na-cmentarzu-zydowskim-monitoring-wskazal-na-3-chlopcow-st5133952 [dostęp: 20.08.2025].

Freino K., Walls and Sandpits / Murki i Piaskownice. https://www.karolinafreino.com/walls.html [dostęp. 20.08.2025]

Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego. https://fodz.pl [dostęp: 28.06.2025].

Komisja Rabinicza – Cmentarze. Związek Gmin Wyznaniowych Żydowskich w Rzeczypospolitej Polskiej. https://jewish.org.pl/wspolpraca/komisja-rabiniczna-cmentarze/ [dostęp: 21.08.2025].




DOI: http://dx.doi.org/10.17951/we.2025.11.2.147-157
Data publikacji: 2026-03-29 15:58:26
Data złożenia artykułu: 2025-08-27 16:13:09


Statystyki


Widoczność abstraktów - 0
Pobrania artykułów (od 2020-06-17) - PDF - 0

Wskaźniki



Odwołania zewnętrzne

  • Brak odwołań zewnętrznych


Prawa autorskie (c) 2026 Monika Maria Nestorowicz

Creative Commons License
Powyższa praca jest udostępniana na lcencji Creative Commons Attribution 4.0 International License.